Նորավեպի (նովել) չգերազանցված վարպետ, հասարակական գործիչ Գրիգոր Զոհրապի ստեղծագործությունները նշանակալի ազդեցություն են ունեցել արևմտահայ ռեալիստական գրականության վրա: Ժամանակակիցները նրան կնքել են Նորավեպի իշխան պատվանունով: Զոհրապը գրել է բանաստեղծություններ, նորավեպեր, ակնարկներ, վեպեր և այլն, սակայն առավել ճանաչվել է նորավեպերով: Բյուրեղացած ձևի ու փոքր ծավալի մեջ նա հասել է հոգեբանական խորության և կերտել բազմաթիվ կերպարներ՝ զարգացնելով ռեալիզմի ավանդները հայ գրականության մեջ: Նրա լեզվամտածողությունն առանձնանում է զուսպ ու դիպուկ ոճով, հոգեբանական նրբին պատկերների, համեմատությունների և մակդիրների արտահայտչամիջոցներով: Զոհրապի նորավեպերը ժամանակի կյանքի հայելին են ու ճշմարիտ վկայությունը: Զոհրապի նորավեպերը ժամանակի կյանքի հայելին են ու ճշմարիտ վկայությունը:
Նովել
Պատմողական պրոզայիկ ժանր է, համեմատաբար սեղմ ծավալի արձակ ստեղծագործություն, որն ունի դեպքերի ընթացք (սյուժե) և կերպարներ։ Սրան բնորոշ են սուր, կարճ սյուժեն, պատմողական չեզոք ոճը, անսպասելի արդյունքը։ Երբեմն օգտագործվում է որպես պատմվածքի հոմանիշ կամ համարվում է նրա տարատեսակ։ Ժամանակակից գրականության մեջ նովելը և պատմվածքը հաճախ դժվար է սահմանազատել։
«Զաբուղոն»
Նկարագրություն
Նորավեպը Զոհրապի «Լուռ ցավեր» շարքից է։ Նորավեպը սյուժե չունի. իրար հաջորդող դեպքերի շղթա գոյություն չունի։ Հեղինակը պատմում է մի իրադարձության մասին, որ երկար մտորելու տեղիք է տալիս։ Նովելում մենք տեսնում ենք հերոսների ներաշխարհի հոգեբանական վերլուծություն հեղինակի կողմից։
Սյուժե
Զաբուղոն գող է: Գյուղի բնակիչների և այս խորհրդավոր մարդու միջև մտերմություն է հաստատվում: Զաբուղոն նշանված է։ Նշանդրեքը Պատրիարքարանի մեծ դահլիճում չէ կատարվել։ Պարզապես, հավիտյան սիրելու խոսք են տվել իրար գիշերով՝ ինքը և Վասիլիկը: Գողը միայն գիշերներն էր հանդիպում Վասիլիկին, որպիսի չբացահայտվի: Մի օր այս ամենը ծաղր է թվում աղջկա աչքին։ Իր թաքուն երջանկությունը ուրիշները չեն տեսնում: Նա, ցուցամոլ էակ լինելով, չի կարող գոհանալ կյանքի ներքին ու լուռ ներդաշնակությամբ: Վասիլիկը դիվային միտք է հղանում: Գիշերով կանչում է ոստիկաններին և բռնել է տալիս Զաբուղոյին: Զաբուղոն յոթը տարի պիտի մնա բանտում: Բոլոր մտքերը Վասիլիկի մասին են: Այդուհանդերձ, երրորդ տարում մի գիշեր նրան հաջողվում է փախչել։ Մոտենում է Վասիլիկի տանը: Սակայն Վասիլիկն ուրիշի գրկում է: Զաբուղոն ակամա ձեռքը երկարում է դանակին: Սակայն դիտելով իր հակառակորդին և արհամարհանքի մեջ հաղթահարելով վրեժի ցանկությունը՝ ձեռքը քաշում է դանակից: Ամբողջ գիշեր թափառում է դատարկ փողոցներում: Ո՞ւր պիտի գնա. տուն չունի, ծանոթ չունի։ Դժվարությամբ ձեռք բերած ազատությունը անիմաստ է։ Արշալույսի հետ վերադառնում է բանտ։
Վերլուծություն
Սերը կախարդական զգացողություն է, որը մարդուն ցույց է տալիս լրիվ նոր աշխարհ, որը գունավոր է, ուրախ։ Սակայն այդ գույները և ուախությունը տեսնելու հաար պետք է լինել սիրած էակի կողքին, որպիսի նա սեղծի այդ գույները։ Բայց սիրած էակից հեռու լինելը պատճառ է հանդիսանում գույների խամրելու, հետևաբար կորում է նաև սերը։
Վասիլիկի կերպարը և՛ կարելի է արդարացնել, և՛ մեղադրել։ Կարդարացեի, որովհետև նովելում Վասիլիկը ուշադրություն սիրող աղջիկ էր, ում համար անընդունելի էր հանրության առջև միայնակ զբոսնելը։ Նա ուներ ուշադրության, սիրո կարիք, սակայն այդ ամենը ստանալով միայն գիշերը՝ հանրության աչքից հեռու, նա չէր դիմանում այդ ամենին։ Կմեղադրեի, որովհետև նա պարզապես կարող էր բաժանվել և գտնել ուրիշին, սիրելիին մատնելու փոխարեն։
«Ռեհան»
Սյուժե
Գլխավոր հերոսը ամբողջ գիշերը անցկացնում է իր սիրած աղջկա պատուհանի մոտ։ Աղջիկը նստած էր պատուհանի մոտ։ Երիտասարդին թվում է, թե աղջիկն էլ իր նման երազներով է տարված, իրենք նման են իրար․ երկուսն էլ անքուն են․ Դրանից սերն աղջկա հանդեպ ավելի է խորանում։ Իրականում, բացվում է առավոտը, և նա տեսում է, որ պատուհանից երևացող աղջկա գլուխը, նրա հրաշալի գանգուր մազերը․․․․․ ուղղակի ռեհանի փունջ էր։
Վերլուծություն
Սերը կարող է լինել անտեսանելի։ Սիրահարված մարդը ամենուրեք փնդրում է սիրած էակին։ Սվյալ նովելը օրինակ բերելով, կարող ենք հասկանալ, որ սիրուն կարելի է գտնել բացառապես ամենուրեք։ Նրա սրտում սերը բորբոքվել է՝ ամբեղջ գիշեր իր և ռեհանի միջև նմանություններ գտնելով։
Քնարիկ Հակոբյան 